|
تاريخ خبر: اثر ويرانگر شهرکهاي صنعتي بر خاک کشاورزي - (بخش دوم/پاياني) بي مهري شهرك هاي صنعتي به خاك
 |
|
پهلوانان ايران از ديرباز هنگام ورود به زمين کارزار، آن را ميبوسيدند. خاک، در بنياد خود، پاک است و شايد پديد آمده که انسان براي ادامه زندگي، بر روي آن کار کند؛ و نه البته آن را بيالايد و رو به تباهي ببرد. در بخش نخست، پرداخته شد به بهاي صنعتيشدن، فلسفه پديداريِ شهرکهاي صنعتي، رويكردهاي آزمندانه انسان، آلودگيِ محيط كشاورزي و آلايندههاي خاك. اينک در بخش پاياني گزارش، راهكارها موردنظر قرار گرفته است. هنگامي که گپ از مرگ خاک، پيش ميآيد، توجيهگرانه گفته ميشود خاک، نمرده است و هنوز بار ميدهد؛ شايد اين گونه باشد ولي خاک آلوده، به ظاهر زنده است و غوطهور در انبوه آلايندهها و رو به تباهي. نمونه قانون قورباغه را ميشود در قلمرو بسيار حساس کمربندسبز(شمال کشور) و در فعاليتهاي صنعتي آنجا پي گرفت و مشاهده کرد. قانون قورباغه ميگويد، آب را به تدريج داغ کنيد. بدينگونه، قورباغه خطر مرگ را احساس نميکند و بيرون نميپرد و به اندازهاي در آب ميماند تا بميرد. از زماني كه مصرف كود شيميايي در شمال(و سواحل درياي گيلان/مازندران) فزوني گرفته، قورباغهها از بين رفتهاند. مرگ قورباغه شايد براي برخي بياهميت باشد اما براي کشاورز مهم است؛ چون با از بين رفتن اين جانور مفيد، گونهاي حشره كه خوشه برنج را ميخورد، روز به روز زيادتر شده و برنج شمال را دچار آفت کرده است. کود جانوري دکتر پرويز کردواني، استاد نمونه دانشگاه تهران در ادامه گفت و شنود با گزارشگر اطلاعات، ميگويد که افزون بر فعاليت صنعتي، فعاليت کشاورزي نيز آلاينده خاک است. او ادامه مي دهد: «براي تقويت خاك و افزايش فرآورده کشتوکار، تا حد ممكن بايد از كود حيواني استفاده شود، زيرا كود حيواني يا كود آغل، هم داراي مواد غذايي براي گياه است و هم با دارابودن ماده آلي يا هوموس، خاك را حفظ ميكند و خاصيتاش را رو به بهبود ميبرد.» متأسفانه در ايران ، بخش بزرگي از كودهاي حيواني به زمين داده نميشود و به جاي مادهِ سوختي، مورد استفاده قرار ميگيرد و ميزان اندکي در كشاورزي براي تقويت خاك و گياه مصرف ميشود. از سويي اين کود به اندازهاي در هواي آزاد و آفتابسوزان ميماند و يا با وضعيت بد تهيه و نگهداري ميشود كه بسياري از خاصيت بارورياش را از دست ميدهد و نميشود در کشت، به بيشترين فرآورده رسيد. براي همين، اين باور که کود شيميايي بهتر است، تقويت شده است. خاكِ پاک دکتر کردواني در باره اهميت خاک ميگويد: ـ خاک، اساس هستي، توليد و انبار مواد خام است و نقش مهمي در زندگي انسان دارد. نقش خاک حتي نسبت به هوا و آب از اهميت بيشتري برخوردار و رهباني از آن بايسته است. خاک پاک، بستر مناسب را براي رشد گياه و غذاي آن آماده ميکند و همچنين مخزن غذاها و پسماندهاي طبيعي(غذاي ريشه گياه) و نيز نگهدارنده ريشههاي درختان و گياهان در كوهها و چراگاههاست، که سبب حفظ محيطزيست ميشود و همچنين مانند يك فيلتر در زندگي انسان، نقش بازي ميکند. با توجه به گزارههاي بالا بايد پذيرفت كه اگر به هر ترتيب در يكي از وظايف خاك، آشفتگي پديد آيد، وظيفه ديگرش دچار دگرديسي و آسيب ميشود. براي نمونه، اگر آلايندهاي به خاك رخنه کند، نيروي پالايندگي خاك به هم ميريزد و آن آلودگيِ گردآمده در لايههاي رس، جذب گياهان غذايي و وارد سيکل زندگي(انسان، گياه، جانور، بيوسفر) ميشود ، پيامدهاي ويرانگر خود را به جا مي گذارد و سرانجام زمين را نابارور و غيرقابل استفاده ميکند. نمودگاهِ آلودگيِ خاک تنها در گياه/غذا نيست؛ در آبخوانها نيز جلوهگر ميشود؛ آبهاي سطحي و رودخانهها را نيز ميآلايد، آبزيان را دچار بيماري و رنج ميكند و نسلشان را بر مياندازد. انسان، نادانسته حتي هنگامي که ميکوشد هوا و آب را تميز کند، برآيند کارش به آلودگي خاک ميکشد؛ چرا که عامل سادهاي مانند فيلتر هوا نيز بر بار آلودگي خاک ميانبارد. خاک هر روز بيش از روز پيش، به گورستان مواد زيانآور تبديل ميشود و از آن جايي که به سبب مبادله کم، خودپالايي آن به نسبت آب و هوا کم است، بر اثر ساخت وساز، تاسيسات و صنعت، ميزان زيادي از آن از گردش طبيعي و قلمرو بارآوري، بيرون و به خاک مرده تبديل ميشود. راه كاهش دكتر محمد حسين شيرازي، كارشناس آب و خاك ميگويد: «براي كاهشِ خطرِ آلودگيِ ميكروبي، تاسسيات صنعتي بايد اقدامات مديريتي از جمله تصفيه و ضدعفونيِ ضايعاتآلي را به کار بندند و در بخش کشتوکار، استفاده از پسابهاي تصفيهنشده در نظام آبياري، قدغن شود.» دکتر کردواني بهترين راه جلوگيري از آلودگي خاك را انتقال دادهها و ايجاد آگاهي نسبت به خطرات اين آلودگيها به مردم ميداند تا ارگانها و مراكز صنعتي با آگاهييافتن از پيامدهاي بسيار خطرناک اين پديده، از آلودهكردن خاك، خودداري ورزند. راه ديگر آن است که با توجه به ويژگي و استعداد خاك، از آن بهرهوري صورت گيرد. برخي از خاكها مستعد كشاورزي هستند كه متأسفانه، كاربري در آنها به صنعتي و مسكوني، تغيير يافته است و ميشود گفت زمين هدر رفته است. مانايي فلزات در خاك پاياييِ عناصر سنگين در خاك، نسبت به ساير آلايندهها بسيار درازدامن بوده و آلودگي خاك از فلزات سنگين، دايمي است. هنگامي که موازنه اجزا و عناصر تشكيلدهنده خاك به سبب دخالت انسان و فعاليت صنعتي برهم بخورد، بايد چشم به راه بروز اختلالات بسياري بود. عناصر كمياب و سنگين از شمار آلايندههايي هستند كه با افزودهشدن به خاك، سبب آلودگي خاك ميشوند و سپس به زنجيره غذايي انسان و دام راه مييابند. بارش عناصر سنگين و راديواكتيو از جو به زمين مانند: ذرات سوختفسيلي، دوده اگزوز اتومبيلها، عناصر ذوب فلزات، عناصر صنايعشيميايي، ذرات زباله سوخته، راديو ايزوتوپهاي رآكتوري از آلايندههاي خاك است. تخليه فاضلابهاي صنعتي بر زمين و سازههاي متروكه صنعتي مانند: كارخانههاي گاز، صنايع الكتريكي، چرمسازيها، کانيهاي فعال و فعاليتهاي تيراندازي، از موارد موثر ديگر در آلودگي خاك و بيوسفر است. وظايف؛ تنها روي کاغذ سازمان حفاظت از محيط زيست در سال 1354 در ساختار تشکيلاتي خود، يک بخش ويژه بنام «دفتر بررسي اثرات توسعه» ايجاد کرد که وظيفه اين دفتر بر اساس شرح وظايف، ارزيابي اثرات فعاليتهاي گوناگون در محيطزيست بود. در سال 58 با کوچکشدن ساختار تشکيلاتي سازمان، دفتر بررسي اثرات توسعه نيز برچيده شد. دوباره در اين چندساله، واحدي با نام «دفتر ارزيابي زيستمحيطي» ايجاد شده است تا ارزيابي و تعيين ظرفيت قابل تحمل کشور براي برقراريِ زمينه توسعه را بر مبناي شاخصهاي زيستمحيطي انجام دهد. اما همه اين وظايف خوب و ممتاز، تنها بر کاغذ مانده است. در تيرماه 86 هنگامي که خبرنگاران در مورد پيامدهاي بسيار ناگوارِ ساخت پالايشگاه در مازندران از رئيس سازمان محيطزيست پرسيدند، پاسخ اين بود که با اصل ساخت پالايشگاه در مازندران مخالفتي ندارد. ايران از نظر شاخصهاي پايداري محيط زيست با کسب رتبه 132 در بين 146کشور جهان، در انتهاي جدول جهاني ايستاده است. در اين جدول که 146 کشور جهان از نظر وضعيت زيستمحيطي، اجتماعي و اقتصادي، مورد ارزيابي قرار گرفتهاند، فنلاند، نروژ، اروگوئه، سوئد، ايسلند و کانادا به ترتيب در جايگاه اول تا ششم جهان قرار دارند و ايران با کسب 39/8 امتياز بعد از کشورهايي همچو آنگولا، بورکينافاسو، ويتنام، ليبي، چاد قرار دارد. رئيس سازمان محيط زيست، بارها بر اين نکته پافشاري داشته است که بزرگترين سرچشمه آلودگي و ويرانگريِ محيطزيست، صنايع خرد و کوچکاند، اما اينکه چرا با وجود احساس اين خطر از 400 شهرک صنعتي در کشور، تنها 40 شهرک مجهز به سيستم تصفيهخانه فاضلاب است، جاي پرسش دارد. جنگلهاي هيرکاني جنگلهاي هيركاني ايران در دو دهه گذشته، مورد هجوم بيسابقهاي قرار داشتهاند و با وجود هشدارهاي گسترده گروههاي زيستمحيطي، مورد بهرهبرداريهاي سنگين و تغيير كاربري قرار گرفتهاند. تغيير كاربري براي ساخت شهركهاي صنعتي، ضربه تباهکنندهاي بر اين جنگلها وارد كرده است. در اين دو ساله به سبب شتابگرفتن اجراي طرحهاي صنعتي و ساخت شهركهاي صنعتي نو و همچنين توسعه شهركهاي صنعتي پيشين، پاكتراشي و تغيير كاربري جنگل، شتاب گرفته است. در همين حال، در دو دهه گذشته، سياست دولتها در نبود برنامه آمايش سرزمين، بر پايه طراحي و اجراي سازهها و صنايعيِ بوده است كه پيامدهاي ويرانگر آنها و نيز ظرفيت محيط طبيعي كشور در نظر گرفته نشده است. سدسازيها و موافقت با ساخت كارخانههاي پتروشيمي در دولت نهم، نمونههايي از اين دست است؛ و جاي شگفتي که پافشاري دولت در ساخت صنايع آلاينده و بسيار آببر پتروشيمي و ديگر صنايع سنگين در قلمرو حساس و بسيار آسيبپذير شمال كشور، تنها و تنها به دليل بحرانيتر شدن منابع آب در ساير جاهاي كشور است. جنگل؛ دفنگاه رايگان مديريت ناجور پسماندهاي مراکز صنعتي و انتخابِ جايگاهِ رايگانِ جنگل براي خاککردن آن، دستاورد فاجعهبار، در پي داشته است. هماكنون حدود50 واحدِ نابوديِ پسماندها در گستره 300 هكتاري در جنگلهاي شمال وجود دارد كه روزانه، ميانگين بيش از 3 هزارتن زباله در آن خاک ميشود. با اين كه سالها درباره پيامد انباشتگي پسماندها، هشدارهاي بسيار داده شده است، ولي اين روند همچنان در جنگل ادامه دارد. شهرك صنعتي ارسنجان شهرستان ارسنجان فارس(شمال شرق شيراز) به سبب کميِ سوانح، رعايت بهداشت و امکانات زيستي، از سوي سازمان جهاني بهداشت در ميان 114 نامزد جهاني به نام «شهرايمن» شناخته شده است؛ ولي اکنون با از بين رفتن قنات عايشه و پوشش گياهي از سوي شهرک صنعتي، تهديد ميشود. دکتر محمدحسين شيرازي، در گفتوشنود با روزنامه اطلاعات ميگويد: «جنگل ايرانيـتوراني بُناب ارسنجان از نابترين جنگلهاي ايران و جهان است. مردمِ حريمِ کاريزِ آيشه با آب همين کاريز، انار رفسنجان پرورش ميدهند و همه اينها به علاوه پستهوحشي، با ساخت شهرک صنعتي از بين خواهد رفت. شهرک صنعتي با قرارگرفتن در حريم قنات آيشه، هم پوشش گياهي عظيم خاک را به تباهي ميبرد و هم راه ورود باران براي تامين آب اين کاريز را کور خواهد کرد.» دكتر شيرازي ميافزايد: «جانمايي نادرست شهرك صنعتي ارسنجان، يک نمونه از ساخت تاسيسات صنعتي به جا در مکاني نابهجا است که در دامنههاي شمال غربي اين شهر(مثلا در موقعيت شميرانات تهران) در حال پاگرفتن است.» او سوال ميكند: «آنان كه ميلياردها ريال از سرمايه را هزينه ساخت و توسعه شهركهاي صنعتي ميکنند، چرا به جاي دانشجو، يک کارشناس دلسوز و سرآمد به خدمت نميگيرند که پژوهشي علمي و مکانسنجيدرست انجام دهد.» دکتر شيرازي همچنين ميگويد: «مكان در نظر گرفتهشده براي شهرك صنعتي در کنار بزرگترين قنات منطقه است و روشن نيست آب مورد نياز شهرک، از كجا و چگونه بايد تامين شود و سيستم پساب شهرك چرا رو به سوي شهر است؛ در حالي که دشتهاي پهناوري در پاييندست(مانند دشت مياق) يافت ميشود که مناسب شهرک صنعتياند و در آينده هم ميتوان به گستره آن افزود.» برخي از مسئولان ميگويند ايجاد مانع در ساخت شهرك، مردم را از سرمايهگذاري دولت براي پيشرفت شهر بيبهره خواهد گذاشت؛ اما دکتر شيرازي، طرح پرسش را به مفهوم مخالفت با توسعه صنعتي نميداند و ميپرسد: «آيا يا بايد ساخت شهرك را در چنين وضعيت مبهمي در هر صورت پذيرفت؟ يا صداي اشتغالزايي را خاموشکرد؟ راه ديگري وجود ندارد؟» در گذشته، بسياري از ساختوسازها براي حل مشكل بيكاري انجام گرفته و به سبب نبود پژوهشهاي بسنده، خود تبديل به مشکل جديد زيستمحيطي شده است. براي نمونه، واگذاري زمين به گروهها در بسياري از موارد، موجب نابودي خاك و آب شده و افراد بيكار، به بانك و دولت بدهكار شدهاند. دريافتكنندههاي وامهاي سه ميليونتوماني اشتغالزايي نيز در موارد بسياري نتوانستهاند کارگاه بسازند و بازپرداخت چنين وامهايي تنها به تورم بيشتر انجاميده است. گمان ميرود اين موج صنعتگرايي در صورتِ کاملسنجيده نشدن، پس از صرف هزينه فراوان و نابوديِ بيشتر خاک و منابع آب شهرها فروكش کند و برآيند نهايياش، جز گسترش بيكاري در بخش كشاورزي نباشد. مهمترين راهكار براي نجات خاك ، مكان يابي درست شهرك صنعتي است ، كه بايد مورد توجه مسئولان امور قرار گيرد. عـ درويشي codex24x page05 |
PDF صفحات روزنامه
Text Box (double-click to edit)
Ettelaat International
آدرس: تهران. بلوار ميرداماد - خيابان نفت جنوبي
تلفن : 29999
22258022 : فاكس
Ettelaat Newspaper
Tehran Mirdamad Boulvard
Tel : 009821 29999
Fax : 009821 29999
email: ettelaat@ettelaat.com
صفحات روزنامه را ورق بزنيد
84 سال حضور مستمر در صحنه اطلاع رساني کشور
PDF صفحات نيازمنديها
PDF صفحات ضميمه